سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در تاریخ ۳ سپتامبر ۲۰۲۶ داروی ZANVASTRO™ با نام علمی zilganersen را برای درمان بیماری الکساندر (Alexander disease; AxD) در بیماران کودک و بزرگسال تأیید کرد. این دارو نخستین درمان مورد تأیید FDA برای بیماری الکساندر است و با هدف قرار دادن یکی از مکانیسم‌های اصلی مولکولی بیماری، تولید پروتئین GFAP را کاهش می‌دهد.

بیماری الکساندر یک اختلال عصبی بسیار نادر، پیشرونده و در مواردی کشنده است که در اثر تغییرات بیماری‌زا در ژن GFAP ایجاد می‌شود. این ژن پروتئین Glial Fibrillary Acidic Protein (GFAP) را کد می‌کند که عمدتاً در آستروسیت‌ها، از سلول‌های حمایتی مهم سیستم عصبی مرکزی، بیان می‌شود. در این بیماری، تجمع غیرطبیعی GFAP در آستروسیت‌ها می‌تواند به اختلال عملکرد این سلول‌ها و در ادامه آسیب به نورون‌ها و میلین منجر شود .تظاهرات بیماری می‌تواند از دوران نوزادی تا بزرگسالی آغاز شود و شدت و نوع علائم به سن شروع بیماری بستگی دارد. اختلال عملکرد حرکتی و شناختی، مشکل در راه رفتن، ضعف عضلانی، اختلال در بلع و کنترل راه هوایی و کاهش تدریجی استقلال عملکردی از جمله تظاهراتی هستند که در بیماران مبتلا گزارش می‌شوند. تا پیش از این تأیید، درمان بیماری الکساندر عمدتاً به مراقبت‌های حمایتی و کنترل علائم محدود بود.

ZANVASTRO چگونه عمل می‌کند؟

ZANVASTRO یک داروی هدفمند مبتنی بر RNA و از گروه الیگونوکلئوتیدهای آنتی‌سنس(Antisense Oligonucleotide; ASO) است. Zilganersen برای کاهش تولید GFAP طراحی شده است و از این طریق میزان پروتئینی را که تجمع آن در پاتوژنز بیماری الکساندر نقش دارد، کاهش می‌دهد. بر اساس اطلاعات منتشرشده توسط Ionis، ZANVASTRO با دوز ۵۰ میلی‌گرم، هر ۱۲ هفته یک‌بار، از طریق تزریق داخل‌نخاعی (Intrathecal; IT) تجویز می‌شود.

نتایج مطالعه بالینی

اثربخشی و ایمنی zilganersen در مطالعه بالینی چندمرکزی، تصادفی و کنترل‌شده با شناسه NCT04849741 بررسی شد. بر اساس گزارش FDA، ارزیابی اصلی شامل ۴۹ بیمار کودک و بزرگسال دو ساله و بالاتر بود. علاوه بر این، چهار بیمار کمتر از دو سال نیز در یک زیرمطالعه open-label تحت درمان قرار گرفتند .در بیماران پنج ساله و بالاتر که در ابتدای مطالعه اختلال قابل اندازه‌گیری در راه رفتن داشتند، بیماران دریافت‌کننده ZANVASTRO در هفته ۶۱ در مقایسه با گروه کنترل عملکرد بهتری از نظر سرعت راه رفتن نشان دادند. در مطالعه محوری، ارزیابی با آزمون ۱۰ متر راه رفتن (10-Meter Walk Test; 10MWT) انجام شد و Ionis اختلاف میانگین تعدیل‌شده میان دو گروه را ۳۳.۳ درصد به نفع ZANVASTRO گزارش کرد که از نظر آماری معنی‌دار بود .در کودکان دو تا چهار ساله، که آزمون سرعت راه رفتن معیار مناسبی برای ارزیابی پیشرفت حرکتی محسوب نمی‌شود، از مقیاس جامع‌تر Gross Motor Function Measure-88 (GMFM-88) استفاده شد. این ارزیابی توانایی‌هایی مانند ایستادن، راه رفتن، دویدن و پریدن را بررسی می‌کند. بر اساس FDA، کودکان تحت درمان با ZANVASTRO در این شاخص بهبود نشان دادند، در حالی که در گروه کنترل کاهش عملکرد مشاهده شد. برای بیماران کمتر از دو سال، به دلیل فوق‌العاده نادر بودن بیماری و محدود بودن داده‌های بالینی، FDA علاوه بر اطلاعات ایمنی چهار بیمار درمان‌شده، از مدل‌سازی فارماکوکینتیک نیز استفاده کرد. این بررسی نشان داد که انتظار می‌رود میزان مواجهه دارویی در این گروه سنی با دوز مشابه، با کودکان بزرگ‌تر قابل مقایسه باشد. مجموعه این داده‌ها از تأیید دارو برای بیماران از دوران نوزادی تا بزرگسالی حمایت کرد.

ایمنی و عوارض جانبی

بر اساس اطلاعات رسمی، شایع‌ترین عوارض جانبی ZANVASTRO شامل استفراغ، کمردرد، سرفه، سردرد و سندرم پس از پونکسیون کمری (post-lumbar puncture syndrome) بوده است. همچنین مواردی از مننژیت آسپتیک (Aseptic meningitis) در بیماران دریافت‌کننده دارو گزارش شده است. به همین دلیل در صورت بروز علائم سازگار با این عارضه، انجام بررسی‌های تشخیصی و درمان بر اساس استانداردهای بالینی ضروری است.

گامی مهم در درمان بیماری‌های نادر عصبی

ZANVASTRO پیش از دریافت تأیید نهایی، از برنامه‌های ویژه FDA شامل Orphan Drug، Fast Track، Breakthrough Therapy و Rare Pediatric Disease بهره‌مند شده بود. همزمان با تأیید این دارو، FDA یک Rare Pediatric Disease Priority Review Voucher (PRV) نیز به شرکت Ionis Pharmaceuticals اعطا کرد FDA .همچنین ZANVASTRO را در فهرست داروهای جدید تأییدشده سال ۲۰۲۶ قرار داده است. این دارو با ماده مؤثره zilganersen در تاریخ ۳ سپتامبر ۲۰۲۶ به‌عنوان درمان بیماری الکساندر در بیماران کودک و بزرگسال به ثبت رسیده است. تأیید ZANVASTRO نقطه عطفی برای بیماران مبتلا به Alexander disease محسوب می‌شود؛ بیماری بسیار نادری که پیش از این درمان اختصاصی مورد تأییدی برای آن وجود نداشت. این تأیید همچنین نمونه‌ای از پیشرفت درمان‌های هدفمند مبتنی بر RNA در بیماری‌های ژنتیکی نادر سیستم عصبی است.

منابع:

1. U.S. Food and Drug Administration (FDA), FDA Approves First Drug to Treat Alexander Disease, September 3, 2026.
2. Ionis Pharmaceuticals, ZANVASTRO™ (zilganersen) approved by the FDA as the first and only disease modifying treatment for Alexander disease (AxD) in pediatric and adult patients, September 3, 2026.
3. ClinicalTrials.gov, NCT04849741.