اگرچه نخستین تجربه‌های پیوند سلول‌های بنیادی خونساز در جهان و انجام آن در یک کودک مبتلا به نقص ایمنی به سال ۱۹۶۸ بازمی‌گردد و سابقه انجام این نوع پیوند در ایران نیز به سال ۱۳۷۰ می‌رسد، تا سال ۱۳۸۶ هیچ بخش تخصصی و مستقلی برای پیوند سلول‌های بنیادی خونساز در گروه سنی کودکان در کشور وجود نداشت. این خلأ درمانی، دسترسی کودکان مبتلا به بیماری‌های نیازمند پیوند را با محدودیت‌های قابل‌توجهی مواجه کرده بود.

در سال ۱۳۸۶، با همت استاد امیرعلی حمیدیه، رئیس پژوهشکده ژن، سلول و بافت دانشگاه علوم پزشکی تهران، اولین بخش پیوند سلول‌های بنیادی خونساز کودکان کشور در بیمارستان شریعتی تهران راه‌اندازی شد و فصل تازه‌ای در ارائه خدمات تخصصی پیوند به کودکان کشور رقم خورد. ایجاد این بخش، علاوه بر فراهم‌کردن دسترسی گسترده‌تر کودکان مبتلا به بیماری‌های صعب‌العلاج به این روش درمانی، زمینه توسعه فناوری‌ها و زیرساخت‌های نوین در حوزه پیوند سلول‌های بنیادی خونساز را نیز فراهم کرد.

اقدامات مهمی از جمله راه‌اندازی نخستین HLA Registry کشور و منطقه شرق مدیترانه، توسعه و بهره‌گیری از ظرفیت خون بندناف، به‌کارگیری رادیوداروها در فرآیند پیوند و توسعه سایر فناوری‌های نوین، نقش مؤثری در ارتقای سطح علمی و درمانی حوزه پیوند ایفا کرد. این دستاوردها نه‌تنها موجب پیشرفت قابل‌توجه پیوند در کودکان شد، بلکه زمینه بهره‌گیری از این فناوری‌ها و روش‌های نوین را در درمان بیماران بزرگسال نیز فراهم ساخت.

دکتر حمیدیه پس از انجام بیش از ۱۱۰۰ مورد پیوند در بیمارستان شریعتی، در شهریورماه ۱۳۹۵ بار دیگر در توسعه خدمات فوق تخصصی پیوند کودکان نقش‌آفرینی کرد و زمینه راه‌اندازی بخش پیوند سلول‌های بنیادی خونساز در بیمارستان مرکز طبی کودکان را فراهم ساخت.

راه‌اندازی این بخش در مرکز طبی کودکان، با توجه به حضور طیف گسترده‌ای از رشته‌های فوق‌ تخصصی کودکان و برخورداری از امکانات و زیرساخت‌های تخصصی این مرکز، فرصت مناسبی برای توسعه درمان‌های پیشرفته در حوزه بیماری‌های کودکان ایجاد کرد. در ادامه این روند، احداث مرکز تحقیقات سلول و ژن‌درمانی کودکان نیز گام مهمی در ایجاد زیرساخت‌های علمی و پژوهشی برای توسعه روش‌های نوین درمانی به شمار می‌رود.

امروزه این ظرفیت‌ها بستر مناسبی برای توسعه و به‌کارگیری روش‌های پیشرفته سلول و ژن‌درمانی در کودکان فراهم کرده‌اند؛ از جمله CAR-T Cell Therapy، NK Cell Therapy، مزانشیم‌تراپی، اگزوزوم‌تراپی و فتوفرزیس. توسعه این فناوری‌ها می‌تواند نقش مهمی در گسترش گزینه‌های درمانی نوین، افزایش شانس بقا و ارتقای کیفیت مراقبت از کودکان مبتلا به بیماری‌های پیچیده و صعب‌العلاج ایفا کند. این مسیر، حاصل سال‌ها تلاش علمی، درمانی و پژوهشی و همکاری میان متخصصان رشته‌های مختلف بوده و بیانگر حرکت هدفمند کشور در مسیر توسعه درمان‌های پیشرفته مبتنی بر سلول و ژن است.

هزارمین پیوند؛ نقطه عطفی در مسیر درمان کودکان

در دوم مهرماه ۱۴۰۵، بیمارستان مرکز طبی کودکان به مناسبت انجام هزارمین پیوند کودکان سلول‌های بنیادی خونساز کودکان، مراسمی ویژه برگزار خواهد کرد. این رویداد نمادی از سال‌ها تلاش، تجربه، دانش و همکاری جمعی متخصصان، پژوهشگران و پرستاران حوزه پیوند سلول‌های بنیادی خونساز در کشور است.

در این مراسم، والدین و بیماران پیشین، که برخی از آنان امروز به بزرگسالی رسیده‌اند، نیز حضور خواهند داشت تا ضمن مرور تجربه‌های خود، از پزشکان، متخصصان، پرستاران، اهداکنندگان و خانواده‌های اهداکنندگان به پاس همراهی و حمایت‌های آنان قدردانی کنند. یکی از والدین بیماران، اعضای این مجموعه را «فرشتگان زندگی» توصیف کرده است؛ تعبیری که بیانگر نقش ارزشمند و تأثیرگذار آنان در مسیر درمان کودکان مبتلا به بیماری‌های صعب‌العلاج است.

استاد امیرعلی حمیدیه، رئیس بخش پیوند سلول‌های بنیادی خونساز مرکز طبی کودکان، با تأکید بر اینکه هدف نهایی برنامه پیوند، دستیابی به موفقیت‌های فعلی نیست، بر ضرورت تداوم پژوهش و توسعه روش‌های درمانی تأکید می‌کند:

«هدف اصلی این است که با ادامه تحقیقات، شانس بقا و بهبود کودکانی را که به بیماری‌های تهدیدکننده حیات مبتلا هستند، روزبه‌روز افزایش دهیم و به روزی برسیم که بتوانیم تمامی کودکان مبتلا به بیماری‌های صعب‌العلاج را از چنگال بیماری های کشنده نجات دهیم.»

وی همچنین با اشاره به اهمیت کار تیمی در فرآیند پیوند سلول‌های بنیادی خونساز، موفقیت در این حوزه را حاصل همکاری مجموعه‌ای از پزشکان، پرستاران، پژوهشگران، متخصصان آزمایشگاهی و سایر اعضای تیم درمان در بیمارستان مرکز طبی می‌داند و تأکید می‌کند که نقش هیچ‌یک از اعضای این زنجیره را نمی‌توان نادیده گرفت.

پیوند؛ حاصل همکاری یک تیم بزرگ

پیوند سلول‌های بنیادی خونساز فرآیندی پیچیده و چندمرحله‌ای است که از تشخیص و انتخاب بیمار و اهداکننده تا آماده‌سازی، انجام پیوند، مراقبت‌های پس از پیوند و پایش طولانی‌مدت بیمار، نیازمند همکاری گروهی گسترده و هماهنگ است.

استاد حمیدیه در پاسخ به این پرسش که چه تعداد افراد در یک فرآیند پیوند نقش دارند، بر گستردگی این تیم تأکید می‌کند و می‌گوید: «تعداد بسیار زیادی.»

وی در ادامه به نقش متخصصان پیوند سلول های بنیادی، پزشکان سایر رشته های فوق تخصصی کودکان، پرستاران، کارکنان آزمایشگاه و سایر اعضای تیم اشاره می‌کند؛ افرادی که هر یک در مراحل مختلف فرآیند، از انجام آزمایش‌های تخصصی و ارزیابی و یافتن اهداکننده تا مراقبت و پایش بیمار، مسئولیت‌های مهمی بر عهده دارند.

این همکاری تنگاتنگ میان‌رشته‌ای در بیمارستان مرکز طبی مهم‌ترین عامل موفقیت برنامه‌های پیوند سلول‌های بنیادی خونساز و ارائه مراقبت‌های تخصصی و جامع به کودکان به شمار می‌رود.

نگاه به آینده؛ هدف، نجات بیماران با روش‌های سلول و ژن‌درمانی

ثبت هزارمین پیوند سلول‌های بنیادی خونساز، پایان این مسیر نیست؛ بلکه نقطه عطفی برای حرکت به سوی اهداف بلندپروازانه‌تر در درمان بیماری‌های کودکان با بهره‌گیری از روش‌های سلول و ژن‌درمانی است. توسعه دانش و فناوری، ارتقای کیفیت مراقبت‌ها و افزایش دسترسی بیماران به درمان‌های پیشرفته، از جمله ژن‌درمانی، از مهم‌ترین مسیرهای پیش‌روی این حوزه محسوب می‌شوند.

دکتر مریم بهفر، از قدیمی‌ترین همکاران و همراهان استاد حمیدیه، با اشاره به مهم‌ترین هدف آینده می‌گوید: «امیدواریم به میزان بقای ۱۰۰ درصدی دست پیدا کنیم؛ به‌گونه‌ای که این بیمارستان حتی یک بیمار را نیز از دست ندهد.»

هزارمین پیوند سلول‌های بنیادی خونساز کودکان در مرکز طبی کودکان، حاصل سال‌ها دانش‌اندوزی، تجربه، تلاش و همکاری مجموعه‌ای از متخصصان و پرستاران و همچنین همراهی خانواده‌هایی است که در دشوارترین روزهای زندگی کودکان خود در کنار آنان ایستاده‌اند. این دستاورد، فراتر از یک عدد، روایتگر هزار فرصت دوباره برای زندگی و گامی مهم در مسیر توسعه درمان‌های پیشرفته برای کودکان مبتلا به بیماری‌های صعب‌العلاج است.